शशांक लामा

मुखले जतिसुकै संबिधान सभाको अपरिहार्यताबारे दुहाइ दिएपनि संबिधान सभा तुहिएपछि जातिय राज्यको माग मत्थर भएकोमा जातिय पहिचान बिरोधी,संघियता बिरोधी बाबुसाहेब,नवबाबुसाहेब र राजासाहेबहरु आफ्नो कुत्सित मनसाय सफल भएकोमा भित्रदेखी गदगद भएका छन|देश दलदलमा जाकियोस,टाट पल्टियोस,तर हिजोका हुक्के, बैठके,घांसे,हरुवा र चरुवालाई उनीहरुको जातिय पहिचान दिई,अधिकार सम्पन्न बनाइ आफुले पाइ आएको हाली मुहाली छोडने पक्षमा ति छैनन| संबिधान सभाको अवसानसंगै जातीय राज्यको मागपनि सेलायो,सिथिल भयो|

लामो समयसम्म एउटा जाती बिशेषको धर्म,पहिरन,भाषा र टोपी समेतलाइ हचुवाको भरमा सर्वमान्य बनाइ,त्यसलाई राष्ट्रिय चिनारी र दर्जा दिई,अन्य जातिका धर्म,रितिरिवाज र संस्कारलाई उपेक्षा गरिएको अवस्थाबाट देशले फडको हानी,राजतन्त्रलाई निमिट्यान्न पारी देश नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको सन्दर्भमा अपहेलित वर्गले तातिएको फलाममा घन ठोक्ने मौका यही हो भन्दै बर्षौँदेखी मनमा उकुस मुकुस भएर रहेका आफ्ना इच्छा आकंक्षालाई सडकमा छरपष्ट पारे|त्यसको क्लाइमेक्स नै जातीय राज्यको माग थियो|कुनै जाती बिशेषको जनघनत्वमा टेकेर लिम्बुवान,मगरात आदि भन्दै जातानुसार सैद्वान्तिक रुपले प्रदेशहरुको खाका नै पो कोरेका थिए|अमुक प्रदेशको अमुक जाती नै त्यस प्रदेशको प्रदेशाध्यक्ष हुनुपर्छ भनेर किटेका समेत थिए|

जातीय राज्यको अवधारणा कुनै नौलो नभएको र विश्वभरी नै जातीय नाम भएका प्रादेशिक र संघिय राज्यहरु बग्रेल्ती भएका उदाहरणहरु प्रस्तुत गरेर जातीय राज्यहरुको अस्तित्वलाई पुषट्याइँ गर्ने तिनले भरमग्दुर प्रयास गरेका छन भने जातीय राज्य बिरोधी अखण्डवादीहरुले सोमालिया,युगाण्डा,सुडान आदि देशहरुमा जातियतावादी अभियानले ल्याएको बिभत्स नरसंहारतर्फ इंगित गरेका छन|सबैतिर सोमालियाकै घटना हुन्छ भन्ने पनि छैन| हाम्रै छिमेकी देश भारतमा बंगाल,पंजाव,गुजरात आदि राज्यहरु काटाकाट मारामार गरेर बसेका छैनन| दुर्द्रिष्टी भएका भारतीय नेता र शासकहरुले यथा समयमा यथोचित नामाँकरण गरेर आफ्नो कार्यकौशलता प्रदर्शन गरेका छन|बंगालीहरुले टायर् बालेर 'बंगाल' नाम अवश्य पनि मागेको होइन होला!

कुनै जाती बिशेषको जन-घनत्वमा टेकेर कुनै प्रदेशको नाम त्यस जातिको नाममा राख्दा त्यसले जातीय बिद्वेष ल्याउँछ भन्नु कुतर्क सिवाय केही होइन| उदाहरणको लागि लिम्बुवानलाई लिउँ! नामांकरण लिम्बुवान भएपनि त्यो लिम्बुको राज्य मात्र नभएर बहुजातिय राज्य हुनेछ,त्यस राज्यमा लिम्बुले मात्र बुझ्ने लिम्बु भाषा कामकाजी भाषा नभएर सबैले बुझ्ने नेपाली भाषा आधिकारिक भाषा हुनेछ,लिम्बुहरुको मात्र त्यहाँ हालिमुहाली चल्दैन,तिनिहरुले जसलाई पायो,त्यसलाई लाङ्लात्ती हान्न पाउंदैन, उनिहरुसंगै बसेर सुंगुरको मासु खानै पर्छ भन्ने केही छैन|त्यस लिम्बुवान प्रदेशको प्रदेशाध्यक्ष पासांग शेर्पा,सुर्यमान गुरुंग, माधव प्रधान र केशव दाहाल जो पनि हुनसक्छ,लिम्बु नै हुनुपर्छ भन्ने केही छैन|मैले बुझेको संघियता र जातीय पहिचान यही हो| मैले संधै भन्ने गरेको छु: अखण्डवादीहरु नतर्स ! संघियतावादीहरु नमातिउ !

संघियताको कुरो उक्काएर अनेक थरिका बहसहरु भए,बुद्विबिलास भए, देश बिदेशमा भएका संघिय संरचनाहरुका बारेमा बिश्लेषण गरिए| बेलायत,अमेरिका,भारत आदि देशहरुका संघिय ढांचाहरुबारे नाप तौल भए| हाम्रो देशलाई फिट खाने संघियता हाम्रै देशमा खोजिनु पर्छ जस्तो लाग्छ|सर्वप्रथमत संघियताबारे जनसाधारणलाई सरल भाषामा सुसुचित गराउनु अत्यावश्यक ठान्छु|लिम्बुवान भएपछि लिम्बुहरुको बिर्ता वापिस पाउंछ र लिम्बुहरुको हालिमुहाली चल्छ भन्ने भ्रम र भ्रम छर्ने कामको चाँहीँ चिरफार हुनुपर्छ| हाम्रो देश नेपाल ढिलो चांडो संघियतामा जाने कुरो पक्कापक्की नै छ| संघियतामा जानु भनेको जिम्मेवारी आफ्नो कांधमा लिनु हो|संघियतामा केही सिमित अधिकार बोकेको प्रादेशिक राज्यहरुको प्रादुर्भाव हुन्छ(देश टुक्रिन्छ भनेर भ्रम छर्नेहरु पनि छन)| शक्तिको बिकेन्द्रिकरण हुन्छ र हिजोसम्म आफुलाई अपहेलित ठान्ने जमातले सत्ताभ्यास गर्ने अवसर पाउँछ|समष्टिमा समाजका सम्पूर्ण तप्काले राजनीतिक,आर्थिक,सामाजिक गतिबिधिमा संलग्न भै देश बिकासमा टेवा पुर्याउन संघियता ढांचा प्रभावकारी सिद्व भएको छ|

जातीय राज्यको माग एउटा आक्रोश थियो,आक्रमक प्रस्तुती थियो र आन्दोलनले उब्जाएको आवेग थियो|त्यसलाई निरन्तरता दिनु अवश्य पनि जायज होइन|२१ औँ शताब्दिमा आएर जातीय राज्यको माग राख्नु संकुचित अवधारणा हो| विश्व भुमन्डलीकरण तर्फ गैरहेको बेला आफुलाई सिमित घेरोमा कुँज्याउनु समयलाई नबुझ्नु र परिवर्तनलाई आत्मसात गर्न नसक्नु हो| हिजोको जातीय राज्यको मागलाई,बन्दुकको लाइसेन्स लिन जाँदा तोपको लाइसेन्सको दावी गरेको रुपमा हेरिनु पर्छ|त्यो जातीय राज्यको माग खेर गएको छैन|त्यो आक्रमक प्रस्तुतीले गर्दा नै जातीय पहिचान र संघियता राजनीतिक मन्चबाट ओझेल भएको छैन र ठुला भनाउंदा पार्टिहरुले यस् मुद्दालाई कुनै न कुनै रुपले सम्बोधन नगरी अनदेखा भएर बस्न नमिल्ने गरी यो झ्यांगिएको छ|तत्कालको लागि सघिय समाजवादी पार्टीमा गोलबन्द भै "मिशन संघियता"मा सबै लागि पर्नुपर्छ भन्ने मेरो निजी ठनाइ छ्!

lama_sasang@yahoo.com

-इन्दिरा चोङबाङ

परम्परागतरुपमा हेर्ने हो भने आदिवासी जनजाति महिलाको अधिकार पुरुÈको भन्दा बढी थियो, यो समुदायमा महिला घरको मुली हुने गर्थे भने पुरुषले महिलालाई सम्मान गर्ने गर्थे । समयको परिवर्तनसँगै आदिवासी जनजाति महिलाहरुले आफ्नो परम्परागत अधिकार गुमाउँदै गए । 

आदिवासी जनजाति संगठनको आवश्यकता किन ?

आदिवासी जनजाति के हो ? यिनीहरु किन संघठित भएका छन् भन्ने प्रसंग धेरै पुरानो भए पनि अझसम्म यदाकदा किन र के का लागि आदिवासी जनजाति महिला भन्ने प्रश्न जनमानसमा धेरै नै पाइन्छ । कतिपयलाई यो शब्द भनेको महिलाको एकतालाई खलबलाउने तत्व हो भन्ने भ्रम पनि सिर्जना भएको छ ।

महिला आन्दोलनले यतिको उचाइ पार गरिसक्दा पनि आजसम्म महिला पुरुÈबीचको असमानता हट्न सकेको छैन यो सर्वविधिदै छ । यो प्रसंगलाई सँगै जोड्दा आदिवासी जनजाति महिलाभित्रको पनि आदिवासी महिला भएका कारण दोहोरो मारमा परेका छन् । महिलालाई राज्यले जुन विभेद गरेको छ त्यस विभेदबाट बाहिर निस्कदा अन्य विभेद यथावत नै छ । त्यो हो आदिवासी जनजातिको पगरी ।

महिला अधिकारको कुरा गर्दा, महिलालाई समान राजनीतिक अधिकार, समान मानव अधिकार, रोजगारीमा समानता, नागरिकतामा अधिकार, शैक्षिक अधिकार र आर्थिक पहुँचमा महिला अधिकारको सन्दर्भ जोडिएका छन् । यी सवालहरु सम्पूर्ण महिलाका साझा मुद्दा हुन् । यधपी यी मुद्दामात्र सम्बोधन गर्दा आदिवासी जनजाति महिलाका जुन सांस्कृतिक र पहिचानको अधिकार छ त्यसलाई समेट्न सक्दैन ।

एक समयमा आदिवासी जनजाति महिलालाई परम्परागत शैलीबाट रक्सी उत्पादन गर्न निषेध गरिएको थियो, यो उनीहरुको मानव अधिकारको उल्लंघन हो । आज तिनै विषयसँग विश्वव्यापीकरण, निजीकरण र उदारीकरण प्रसंगहरु जोडिएका छन् जसकारण यिनीहरुको जन्मसिद्ध केही अधिकारहरु खोसिएका छन् भने यिनीहरुमा भएको प्रतिभा र कलाहरु लोप हुने अवस्थामा छन् ।

आदिवासी जनजाति भन्नाले आदिम समयदेखि नै आ–आफ्नो थातथलोमा रह“दै आएका, आफ्नै भाषा, संस्कार, संस्कृति र कला भएका जातिलाई बुझिन्छ । नेपालमा आदिवासी जनजाति महिलाको अधिकारको कुरो गर्दा उनीहरुको भाषिक अधिकार, सांस्कृतिक आधिकार, कला सीपको संरक्षण र सम्बद्र्धन गर्ने अधिकार पर्छ । जुन अन्य महिलाको मुद्दाभन्दा अलग छ ।

समान मुद्दाका सवालमा सम्पूर्ण महिलाहरु सहकार्य गरेर अघि बढिरहेका छन् भने जुन पृथक मुद्दाहरु छन् यसका लागि आदिवासी जनजाति महिलाहरु संगठित भएर लडिरहेका छन् । यो नेपालमा मात्र होइन अहिले विश्वमा नै द्रुत गतिमा अघि बढिरहेको छ । आदिवासी जनजाति महिलाहरु घरेलु सामानको प्रयोग गरेर विभिन्न सामग्रीहरु बनाउनमा निपुण छन्, जस्तै कपडा बनाउने, मर्चा बनाउने, जाँड, रक्सी बनाउने जस्ता सीप यिनीहरुसँग छ ।

आजको परिवर्तनशील समयमा विश्वव्यापीकरणका कारण मानिस ग्लोबल सिटिजन बनेका छन् । त्यस्तै विश्वका विकसित मुलुकबाट आधुनिक सामानको आयातबाट यी घरेलु उत्पादनका सामानहरु घरायसी भएका छन् । यसैकारण यी कला र सीपहरु लोप हुने अवस्थामा छन् । यतिमात्र होइन भाषा, संस्कार, संस्कृति यिनीहरुको सम्पति हो ।

आज विश्वमा नै रोजगारको लागि प्रतिस्पर्धा गर्ने समय भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय भाÈाको प्रभावका कारण यिनीहरुको भाषा र संस्कार प्रत्यक्ष रुपमा प्रभावित भएका छन् । यी अमूल्य सम्पतिको जगेर्ना गर्ने जिम्मेवारी आदिवासी जनजाति महिलाका हुन् । यिनीहरुको सही रुपमा संरक्षण र सम्बद्र्धन गर्नु आजको आवश्यकता हो । यदि यो काम अहिलेदेखि भएन भने भोलि हामी को हौं, हाम्रा संस्कार र संस्कृति के हो ? भन्ने प्रश्नसँगै पहिचानको अन्त्य हुन सक्छ ।

यी पहिचानका मुद्दा आदिवासी जनजाति महिलाहरुसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित विषय भएकाले यिनीहरु आदिवासी जनजाति महिलाका संगठनबाट मात्र सम्भव छ । यो प्रक्रिया नेपालमा मात्र नभएर विश्वकै आदिवासी जनजाति महिलाबाट भइरहेको छ । उदाहरणको लागि अहिले एसियाली मुलका आदिवासी जनजाति महिलाहरु ककस बनाएर अघि बढ्दै छन् । कतिपयको मनमा लग्न सक्छ परदेशमा रहेर यी मुद्दाहरु उठाइराख्न कुनै महत्व छैन, तर हामी स्वदेशमा या त विदेशमा जहा“ रहे पनि आफ्नो पहिचानलाई र आफ्नोपनलाई भुल्न मिल्दैन ।

स्वदेशमा भन्दा विदेशमा यी कुराहरु अझ महत्वपूर्ण देखिन्छ किनभने विदेशमा जब नयाँ सन्ततिहरु हुन्छन् उनीहरुलाई आफ्नो भाषा संस्कार र संस्कृति के हो भन्ने कुरो थाहा हुन्न, यदि उनीहरुलाई यी विषयमा ज्ञान दिन सकिएन भने यो अमूल्य सम्पति हराएर जान्छ । त्यो भनेको हाम्रो पहिचानको अन्त्य हुनु हो ।

त्यसैले जहा“ रहे पनि हामी आफ्नो मातृभूमिको इज्जत गर्छौ, आफ्नो इतिहासलाई बचाउन चाहन्छांै र हामी भोलिसम्म तिनै पहिचान कायम राख्न चाहन्छौं । यी अमूल्य सम्पतिहरुको सदुपयोग र संरक्षण गरेर उही नेपालका आदिवासी जनजाति हौं, लिम्बु हौं, तामाङ हौं, शेर्पा हौं, मगर हौं या अन्य जाति हौं भन्ने पहिचान सहित आफ्नो धर्म, संस्कार र संस्कृतिलाई निरन्तर बचाउन चाहन्छांै । यी महत्वपूर्ण पर्वहरुको संरक्षण गर्ने सवालमा पुरुÈभन्दा महिलाको भूमिका प्रमुख देखिन्छ किनभने आमा नै सन्तानको पहिलो शिक्षिका हुन् । आफ्ना छोराछोरीलाई कस्तो संस्कार सिकाउने यसमा बाबुभन्दा आमाको भूमिका प्रमुख हुन्छ ।

त्यसैले यदि आजका आदिवासी जनजाति महिलाहरु आफ्नो मुद्दामा स्पस्ट छन् भनेमात्र यसको महत्वबारे सचेत हुन सक्छन् । आफ्नो सन्तानलाई त्यतैतिर डो¥याउन सफल हुन्छन् । यिनै उद्देश्यहरु लिएर अमेरिकाको न्युयोर्कमा रहेका आदिवासी जनजाति महिलाहरु संगठित भएका छन् । धेरैको मनमा उब्जिएको प्रश्न जस्तो यो संगठन यथावत रहेको संगठनको प्रतिस्पर्धामा उत्रिएको भने अवश्य होइन, न त महिला एकतालाई खलबलाउने प्रयास नै हो । माथि उल्लेख गरेभन्दा बढी आदिवासी जनजाति महिलालाई सशक्त बनाउन, अन्य महिला संगठनसँग सहकार्य गर्दै अघि बढ्ने तथा कल्याणकारी काम गर्ने संस्थाको प्रमुख उद्देश्य हो ।
विश्वका आदिवासी जनजाति महिलाहरु

विभिन्न स्रोतले प्रस्तुत गरेको प्रतिवेदनअनुसार विश्वमै आदिवासी जनजाति महिला दोहोरो विभेदमा परेका छन् । प्रथम विभेद एउटा महिला भएको नाताले समाज, परिवार र राज्यबाट भएको छ भने दोस्रो विभेद आदिवासी जनजाति भएकाले खेप्नुपरेको छ । विश्वमै यिनीहरुको अधिकारको उलंघन भएको छ । यिनीहरु निर्णायक तहमा पुग्न सकेका छैनन्, जमिनमाथिको अधिकार सुनिश्चित गरिएको छैन, उच्च शिक्षाको अवसरबाट बञ्चित छन्, घरेलु हिंसाबाट पिडित छन् भने असुरक्षित तवरले बच्चा पैदा गर्ने, ट्राफिकिङ र कमजोर स्वास्थ्य सेवा आदिबाट प्रताडित छन् । अहिले आएर यिनीहरु स्थानीय, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय निकायमा संगठित भएका छन् ।

संयुक्त राष्ट्र संघमा पनि आदिवासी जनजाति महिलाको मुद्दालाई सन् १९९२ देखि सम्बोधन हुन थालेको छ । अहिले यो मुद्दा हेर्ने छुट्टै निकाय छ । त्यसैगरी विभिन्न देश र महादेशहरुमा आदिवासी जनजाति नेटवर्क र ककसहरुले आदिवासी जनजाति महिलाको मानव अधिकार संरÔण तथा हिंसालाई निराकरण गर्ने काम गर्दै आएका छन् ।

संयुक्त राष्ट्र संघले जारी गरेको आदिवासी जनजाति सम्बन्धी विभिन्न घोषणापत्रहरुमा आदिवासी जनजाति महिला अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्ने उल्लेख छ । सोही प्रतिवेदनअनुसार विश्वका आदिवासी जनजातिहरु आफ्नो हक र अधिकारका लागि सन् १९७० देखि आन्दोलित भएका हुन् ।
परम्परागतरुपमा हेर्ने हो भने आदिवासी जनजाति महिलाको अधिकार पुरुषको भन्दा बढी थियो, यो समुदायमा महिला घरको मुली हुने गर्थे भने पुरुषले महिलालाई सम्मान गर्ने गर्थे ।

समयको परिवर्तनसँगै आदिवासी जनजाति महिलाहरुले आफ्नो परम्परागत अधिकार गुमाउँदै गए । आदिवासी जनजातिहरु आफ्नो भूमिबाट विस्थापित भए भने उनीहरुले प्राकृतिक स्रोत र साधनमा भएको अधिकार पनि गुमाउँदै गए । यहीकारण आदिवासी जनजाति महिलाहरुले आफ्नो भएको अधिकार गुमाउँदै गए ।
संयुक्त राष्ट्र संघको आदिवासी जनजाति सम्बन्धी मुद्दा हेर्ने निकाय ग्ल्एँक्ष्क्ष् का अनुसार महिला विरुद्ध हुने सम्पूर्ण हिंसाको अन्त्य गर्ने महासन्धी सिडले पनि आदिवासी जनजाति महिलाको मुद्दालाई सम्बोधन गर्न सकेको छैन । उक्त महासन्धीमा यिनीहरुको मुद्दालाई सम्बोधन गर्नका लागि ग्ल्एँक्ष्क्ष् ले सिफारिस गरेको छ ।

अहिले विश्वव्यापी रुपमा आदिवासी जनजाति महिला आफ्नो अधिकार सुनिश्चित गर्न एकतावद्ध भएका छन् । यसैको उपलब्धी स्वरुप विभिन्न देशमा यिनीहरुको हक अधिकार सुनिश्चित गर्ने आवाजहरु बुलन्द भएका छन् । यिनै प्रसंगलाई हेर्दा आदिवासी जनजाति महिलाहरु आफ्नो गुमेको अधिकारलाई स्थापित गर्न, अन्य नागरिक सरहको अधिकार सदुपयोग गर्न र विभिन्न तरहबाट भएको विभेदको अन्त्यको लागि जुटेका छन् । यो उनीहरुको मानव अधिकारको संरक्षणको लडाई हो ।

यसका लागि आजका सम्पूर्ण महिलाहरु सचेत हुनु छ तबमात्र सम्पूर्ण महिलाहरुमा सहकार्य सम्भव छ । इतिहास रच्नका लागि यिनै सहकार्य र सद्भाव नै आजको मुलमन्त्र हो ।
– लेखक आदिवासी जनजाति महिला महसंघ अमेरिकाकी महासचिव हुन् ।

कुनै पनि घरमा वा संस्थामा अनुशासन भएन भने त्यहाँ सबै थोक भताभुङ्ग हुन्छ। अहिले नेपाली काँग्रेसमा पनि त्यस्तै अवस्था छ। चाहे त्यो नेपालमा होस् वा त्यो विदेशमा रहेको नेपाली कांग्रेस पार्टीको विदेशमा रहेको भात्री संगठन, जन सम्पर्क समिति कै होस, जताततै प्वालै-प्वाल परेको छ, सायद यो नेतृत्व तह कै नेतृत्व गर्ने क्षमतामा कमी कमजोरी भएर त होइन!केहि महिना अगाडी नेपाली काँग्रेस पार्टीका केन्द्रिय समितिका सदस्य तथा जनसम्पर्क बिभागका प्रमुख अर्जुन जोशीको उपस्थिती तथा जनसम्पर्क समिति अमेरिकाको खास गरेर न्युयोर्क च्याप्टर विवादित दुवै समूहका बिच एक किसिमको सकारात्मक बार्ता भै, केहि साथीहरूलाई निर्वाचन सम्पन्न गर्न निर्वाचन समिति गठन गरि सहमती अनुसार पाँच जनाको निर्वाचन समिति गठन पनि गरेको सुनिएकोमा सबै नेपाली काँग्रेसका सदस्य समर्थक र सुभचिन्तकहरूमा एक किसिमको सकारात्मक संदेश पनि गएको पाइएको थियो तर केहि समय बित्न पाएको छैन फेरि कांग्रेसी साथीहरू बीच मतभेत उत्पन्न हुन थाली सक्यो। अमेरिकामा कांग्रेस मिल्यो भनेको त के हुन्थेयो , त्यो त भ्रम मात्र रहेछ। जन सम्पर्क समिति अमेरिका न्युयोर्क रहनु हुने एक जना सक्रिय सदस्य र बिगतमा च्याप्टरको जिम्मेबारी पद सम्हाली बस्नु भएका सच्चा कार्यकर्ता तथा न्युयोर्क च्याप्टरका पूर्व महासचिब विकास बिस्ट ज्युले लेख्नु भएको लेख मैले डी.सी नेपाल भन्ने वेभ पोर्टलमा पढ्दा मलाई एउटा उखान याद आयो, " १२ वर्ष कुकुरको पुच्छर ढुंग्रामा राखे पनि बाङ्गाको बाङ्गै" सायद दहरो खाले कपालमा लगाउने जेलको खाचो त होइन सिधा हुनका लागि। केहि व्यक्तिहरूलाई सधै समाचारको पात्र बन्न मज्जा लाग्छ होला। विकास बिस्टको प्रस्तुतिमा नेपाली काँग्रेस पार्टीको सच्चा कार्यकर्ता भएको मैले आभास गरे ।  

मेरो विचारमा साँच्चै भन्नु पर्दा म एक नारी भएर, न्युयोर्क सहरमा राजनीतिक गर्ने अग्रजहरूले गरेको नारी दिवसको सर्हाना नै गर्नु पर्छ तर विवादमुक्त भै सकेको जनसम्पर्कलाई फेरि बिबादित बनाउने कार्य त्यो पनि जन सम्पर्क समिति अमेरिका न्युयोर्क च्याप्टरको नामको ब्यानरमा दिवस मनाई संस्थालाई विवादित नगर्दा राम्रो हुनेथियो। बुझ्न खोज्दा पनि बुझ्न नसकिने। ५ जना सदस्यलाई सर्बसम्मत निर्णय अनुसार एक-आर्कामा संयोजन गरि कुनै पनि खाले गतिविधि प्रजातान्त्रिक तवरहुनु पर्नेमा, निर्वाचन समितिका १ जना सदस्यले मनोमानी गरि आफ्नै ढंग ले गर्नु कहाँ सम्मको प्रजातान्त्रिक अभ्यास हो ? त्यो सबैले सजिलै बुझ्ने कुरा हो।न्युयोर्कमा यसरी कांगेस फुट्दा के कांग्रेसलाई फाइदा भएको छ त! अवस्य छैन अनि यस बाट हुने असर केहि व्यक्तिहरूलाई मात्र नभई सिंगो काँग्रेसलाई भै रहेको छ। आज काँग्रेसलाई कम्जोर बनाउन काँग्रेस कार्यकर्ता नै लाग्नु कति सम्मको लाज मर्दो कुरा। काँग्रेस फुट्नु नै अरू गैर-कांग्रेसहरूको फाइदा हो भन्ने कुरा यी साथीहरूले कति न नभुझेको हो।

नेपाली काँग्रेस पार्टीको केन्द्रिय कार्यालय र केन्द्रिय नेताहरू पनि के खालका हुन् कुन्नि, कतिका वर्ष भै सक्यो एक जना व्यक्तिलाई मात्रै उत्तर अमेरिकाको प्रतिनिधि छनौट गरि सदाको लाइ गरि खाऊ भनि दिएको जस्तो। स्मरण रहोस, काँग्रेस पार्टीमा कुनैपनि पद मा पदिय जिम्मेबारी निर्वाह गर्न चुनाब हुने गर्छ र सो चुनाबबाट कुनै खाले प्रतिनिधि निर्वाचन भै पार्टीको पदिय दायित्व जिम्मेवारी तोकिएको समय लाई जिम्मेबारी दिने प्रजातान्त्रिक चलन छ, तर यहाँ त यस्तो महत्वपूर्ण पदका लागि पनि चुनाब नहुदा सबैले अचम्म मान्नु पर्ने होइन र!!! जनसम्पर्क भित्र पनि केहि साथीहरूलाई सायद चुनाबबाट डर लाग्छ होला र हारिन्छकि भन्ने डरले चुनाबी वातावरणमा जानु आगाडी नै विवादित क्रियाकलाप गरे त कसरि चुनाब हुने र सधै पदको स्वाद पनि चाखी रहने खालको केहि व्यक्तिहरू को विचारले सम्पूर्ण कांग्रेसजन लाई उदास पुराउने कार्य बाहेक अरू केहि भएको छैन। चुनाबी प्रक्रियामा जानु अनि साङ्ठनिक संरचनाको एउटा रुप दिए कति जाति हुने थियो र प्रजातान्त्रिक पद्दती हुने थियो तर यस्तो नभएर सधै झगडाको राजनीति। केहि समय अघि त एक समूहले अर्को समूहलाई गाली गरि एक अर्काको दुस्मन भएको पनि देखियो। विचारको राजनीति गर्न पाउनु सबैको प्रजातान्त्रिक अधिकार हो तर गाली अनि विवादको राजनीतिक अवस्य पनि काँग्रेस पार्टीको लागि राम्रो होइन। स्मरण रहोस, हाम्रा आदरणीय नेता गिरिजा बाबुले माओबादी जस्तो आतंक र हिंसामा विश्वासगर्ने पार्टीलाई त बार्ता मार्फत राजनीति गर्न सिकाउनु भयो भने तपाई जस्तो बुद्धिजीविको जमात, त्यो पनि अमेरिका जस्तो प्रजातान्त्रिकमुलुकमा बस्नु भएको छ र पनि तपाईहरूलाई जनसम्पर्कको एकै छाता भित्र बस्न कति गारो त हो! यदि बनाउन सकिदैन भने बिग्रने कार्य पनि नगर्नुस न हो।काँग्रेस वा जनसम्पर्क समिति केहि व्यक्तिहरूको संस्था होइन, हामी जस्ता धेरै प्रजातान्त्रिक सदस्यहरू को एउटा समूह हो

त्यसैले यस प्रजातान्त्रिक थलोलाई बलियो बनाऊ।संस्था बलियो भए न यसका सदस्य बलिया हुन्छन, संस्थामा नै विवाद वा दुइ अनि तिन चिरामा परे के हामी बोलियो हौला त!!! सायद यी कुराहरू मैले साथीहरूलाई भनि राख्नु पर्दैन विवाद जन्माउन खोज्नेहरू आफैमा परिस्थितिलाई बुझ्न सक्षम हुनुहुन्छ।

जन सम्पर्क समिति, शब्द आफैमा कति सुन्दर. महान नेता बि.पी.कोइरालाको दुरगामी सोच, विदेशमा छरिएर रहेका काँग्रेसप्रेमीलाई एकै छातामुनि समेट्न सकिने अति सुन्दर र प्रजातन्त्रिक प्रयास लाई हामी सधै सम्मान गर्छौ तर यहाँ यो संस्थालाई दुषित बनाएर सारा कांग्रेसलाई दुषित बनाउने कार्य गर्नु कुनै पनि काँग्रेस प्रेमीलाई मान्य हुने छैन । सधै विवाद, अब त यस्तो लाग्छ..........भन्दा देख्नेलाई लाज!!! सायद मलाई अमेरिकाको जन सम्पर्क समितिको विवादको गहिराइ थाहा छैन होला, सायद बिगतका दिनमा कार्य गर्ने क्रममा केहि साथीहरू बाट अन्जानमा गल्ति भएका थिए होलान तर त्यो सबै कथा भै सक्यो अनि त्यहि बिषय लाई फेरि दोहोराउनु पर्छ भन्ने छैन। सबै खाले विवादलाई बार्ता र समझदारी बाट सुल्झाउन सकिन्छ र केहि महिना अगाडी हाम्रो नेपाली कांगेसका केन्द्रिय सदस्य तथा विदेश बिभाग प्रमुख, अर्जुन जोशीले त्यहि गर्नु भएको थियो जुन कार्यको सबै कांग्रेसका साथीहरूले सम्मान गरेका थिए तर केहि समय नबित्दै फेरि बिबाद र फाटो ल्याउने कार्य किन?आज सम्पूर्ण प्रजातान्त्रिक शक्तिहरू एक भै नेपालमा नेपाली काँग्रेस पार्टीलाई सहयोग गर्नु आवस्यक छ। नेपालमा अप्रजातान्त्रिक र तानासाह लाद्ने शक्तिहरूले काँग्रेसलाई पाखा लगाउने कार्यको सहयोग केहि काँग्रेसका नेतृत्वबाट नै भै रहेकोमा हामी जस्ता विदेशमा बस्ने काँग्रेस अनि प्रजातन्त्र प्रेमीले आवाज उठाउनु पर्ने आवस्यक छ। साथीहरू, हामी काँग्रेस एक जुट भै काँग्रेसलाई दह्रो बनाऊ। आफ्नो स्वार्थका लागि वा कार्यक्रममा बक्ताहुने होडबाजीका लागि कांग्रेसलाई प्रयोग गर्न छोडौ अनि मात्र हामीले १ जनसम्पर्क समिति र अमेरिकामा बलियो काँग्रेसको निर्माण गर्न सक्ने छौ।

निर्मला बाँस्कोटा

न्युयोर्क
nirmalabaskota@gmail.com

आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, शैक्षिक आदि जस्ता विभिन्न विधामा महिलामाथि भएको विभेदको अन्त्य गर्नका लागि आजभन्दा १०२ वर्ष अघि अस्ट्रेलिया, डेनमार्क, स्विट्जरल्यान्ड आदिजस्ता देशबाट सुरु गरिएको यो नारी दिवस अहिले विश्वव्यपी रुपमा मानिन्छ ।अनौपचारिक रुपमा महिलाहरुले सुरु गरेको आन्दोलनको समय अन्तराललाई हेर्ने हो भने महिला आन्दोलन १५ औं शताब्दी भन्दा अघि सुरु भएको हो र महिलामाथि भएको सामाजिक विभेदलाई अन्त्य गर्दै समान ज्याला, रोजगारीमा समान अवसर, समान शिक्षाको अवसर, समान राजनीतिक अवसर आदि जस्ता मुद्दा माथि महिलाहरुले सुरु गरेको आन्दोलन यतिको समय आइपुग्दासम्म ति क्षेत्रहरुमा समानता आउन सकेको छैन । यधपी महिलालाई कसरी समान न्याय र समान अवसर प्रदान गर्ने भन्ने उद्देश्यले हरेक वर्ष मार्च ८ तारिखका दिन नारी दिवस मानिने गरिन्छ । 

गगन बिरही 

गएको मंसिर १ गते अध्यक्ष पुष्पकमल दहाललाई थप्पड हान्ने बाग्लुङका पदम कुँवरको नाकको उपचारका लागि न्यूयोर्कमा बस्दै आउनु भएका समाजसेवी अर्जुन प्रसाद मैनालीले पठाउनु भएको १० हजार नेपाली रुपैयाले नेताहरुको सिरक ओड्ने न्युयोर्कका साथीहरु माझ एउटा साँकेतिक सन्दर्भ छोड्नु भएकोछ । अमेरिकी नागरिकहरुका लागि आवश्यक पर्ने रगत प्रवासी नेपालीहरुबाट संकलन गरी रक्तदान अभियान चलाइरहेका मैनालीको सामाजिक प्रशंसनीय सत्कर्मसगै राजनीति चेतनामा गरेको प्रहारको यो बिम्बले मनपरी तन्त्रमा एउटा नागरिकले कसरी सचेत हुनु पर्छ भन्ने कुराको खुलासा गरेको छ। परिवारनै जनयुद्धदेखि माओवादीमा लागेर भोग्नुपरेको पारिवारिक समस्याजन्य मानसिक तनाव तथा अन्तरमनको द्वन्द्व एवं विद्वेषपूर्ण आवेगका कारण घटना भएको' प्रतिवेदनमा उल्लेख गरेता पनि प्रचण्ड स्वयँले नागरिकको जिम्मा लिन नसक्दा नेताहरुले यस्तै व्यबहार भोग्नु पर्छ भनेर स्वीकारोक्ती जनाउनु भएको छ ।
छापिएकै कुरा हो, चर्चामा आएकै कुरा हो- नीतिशास्त्री चाणक्यले छ वर्षदेखि पन्ध्र वर्षसम्मको उमेरका बालबच्चालाई सचेत गराउन हप्कीदप्की र थप्पड हान्नुपर्छ भन्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ ।नेपालको गणतन्त्र ल्याउने नेताहरुको बिचार व्यबहार बालककै जस्तो भएको कारणले नेताहरूलाई बारम्बार सचेत गराउन थप्पडको शृङ्खला दोहोरिँदै गएको छ । बास्तवमा अर्जुनजीको बिम्ब भनुं कि साकेतिक भाषा भनुं -कुरा एउटै हो सानो सलाईको काँटीले हजारौं रुखहरु खरानीमा परिणत गर्न सक्छ ।
सबै रिसराग, क्रोध, आक्रोशको केन्द्रबिन्दु चाहिँ अहिले पनि सत्ता र दलीय एकताको अभावले गर्दा नै आज मुलुक संवैधानिक तथा राजनीतिक सङ्कटको भुमरीमा रिङ्न बाध्य छ। कसैलाई सत्ता जाने डर त कसैलाई सत्ता नपाउने चिन्ता ? व्यक्तिगत, समूहगत तथा दलगत स्वार्थको भुमरीमा जेलिएका नेताहरू मुलुक र मुलुकवासी भयानक सङ्कटमा पर्न थाल्दा पनि राष्ट्रिय सोच अँगाल्नेतर्फ अग्रसर नदेखिनुले भविष्य अत्यन्तै कष्टकर एवं अकल्पनीय ठहरिन सक्ने शङ्का बढेको छ।आशा गरिएका, भरोसा राखिएका र शिरोपर गरिएका नेताहरू कर्मपरायणताबाट च्युत भई यसरी लज्जाजनक स्थितिमा आउने कल्पनासम्म पनि जनताले गरेका थिएनन् ।
आज कान्तिपुरको छातीमा टेकेर पदम कुँवरले मात्र हैंन लाखौं नेपालीहरुले कान्तिपुरको मुटुमा यसरी प्रतिक्रिया ब्यक्त गर्छन् -गरिबिसँग लड्दालड्दा च्यातिएका नङ, उधि्रएका हत्केला र निखि्रएका जाँगरका बाबजुद नेपाली जनता राष्ट्रको सपना फक्राउने अभियानमा होमिएका थिए । तिनै मीठा सपनाहरूको बिस्कुन फिँजाएर जनतालाई मानव ढाल र स्वार्थ प्राप्तिको खुट्किलो बनाएर अहिले सत्ता स्वादनमा लिप्त नेताहरूदेखि जनता विक्षिप्त छन् ।आज देश दुखेका बेला नेताहरू कन्दराका झुपडीमा सल्किएको भोक,शोक,प्यास,असह्य पीडा र वेदनाको ज्वाला हेर्दै निष्काम बसेजस्तो भान भएको छ ।यस्तोमा जनता चरम निराशामा पिल्सिएका छन ।
रित्ता काख, खाली सिउँदो र घाइते अंगहरू बोकेर आँसु निखि्रएका आँखामा आफन्तका रेटिएका घाँटी र टुक्राटुक्रा शरीरको सम्झनामा लपेटिएका हजारौँ मनहरू नेताहरूको देशप्रतिको गैरजिम्मेवारी र व्यक्तिगत स्वार्थ देखेर पागलपनको अवस्थामा पुगेका छन् ।जनताका नाममा राजनीति गर्ने, युद्ध गर्ने,विद्रोह गर्ने र सत्तामा पुग्ने तमाम नेताले होसियार हुनैपर्छ। जनताको खबरदारीलाई बेलैमा आत्मसात् गरिनुपर्छ, नत्र वितृष्ण जनताले कुन बेला,के कस्तो विरोधको आँधीबेहरी सिर्जना गर्ने हुन्, ठेगान हुँदैन ।
एक मुकाले त यत्रो हल्ली खल्ली मच्चायो भने लाखौं मुक्काको सभावनाले झनै के होला ?सत्ता स्वादन छ,अर्जुनजी ! सुन्दा राम्रो हेर्दा घुमाउरो र चिता आकर्शक बाईरोडको बाटो जस्तै मुक्का हानेका घाइतेलाई तपाँईले दिनु भएको दश हजार रुपौया पनि गतिला मुक्कानै त हो ।